«Кожны мой эфір мог быць апошнім»

Сяргей Пархоменка — расійскі журналіст-ветэран, вядоўца штотыднёвага ток-шоу на радыёстанцыі «Эхо Москвы». Ён таксама з’яўляецца паважаным палітычным аглядальнікам, вядомым сваёй актыўнасцю супраць фальсіфікацыі выбараў. У інтэрв’ю для EUvsDisinfo ён разважае аб працяглай кампаніі расійскага ўрада супраць грамадзянскай актыўнасці і надзвычайных цяжкасцях, з якімі сутыкаюцца сёння журналісты ў Расіі.

Як журналіст і рэдактар вы ўважліва сачылі за падзеямі ў СМІ ў Расіі за апошнія 30 гадоў. Якія асноўныя тэндэнцыі вы назіралі за гэты перыяд?

Я б сказаў, што найбольш прыкметнай тэндэнцыяй стала спроба расійскага ўраду цалкам узяць пад кантроль медыйную прастору ў краіне. З іх пункта гледжання, медыярынак павінен быць цалкам разбураны і СМІ павінны быць пазбаўлены любой эканамічнай асновы для незалежнага выжывання. Менавіта таму ўрад імкнецца кантраляваць рынкі распаўсюджвання і рэкламы, паколькі яны з’яўляюцца асноўнай крыніцай даходу для любога СМІ.

Сёння, ва ўмовах інтэнсіўнай міграцыі СМІ ў інтэрнэт-выданні, улады імкнуцца кантраляваць Інтэрнэт. Яны імкнуцца стварыць сітуацыю, у якой адзінай магчымасцю існавання СМІ будзе кантракт з імі — кантракт, паводле якога ўлады замаўляюць у СМІ той ці іншы матэрыял на тую ці іншую тэму.

Так ужо шмат гадоў адбываецца ў расійскіх рэгіёнах, дзе ўсе без выключэння СМІ існуюць выключна дзякуючы дамоўленасці з рэгіянальнымі ўладамі. Яны атрымліваюць фінансаванне з абласнога бюджэту і цалкам падпарадкоўваюцца ўладзе. Яны знаходзяцца пад поўным кантролем. Гэта неабавязкова дзяржаўныя СМІ, але сваім існаваннем яны абавязаны даходам, якія атрымліваюць з мясцовага дзяржаўнага бюджэту.

Гэта ідэальная схема з гледзішча Пуціна і цяперашняга расійскага рэжыму. Яны спрабуюць пашырыць гэтую схему, каб СМІ маглі існаваць толькі пры нейкіх стасунках з уладай. Журналісты спрабуюць супрацьстаяць гэтаму; яны спрабуюць захаваць сваю незалежнасць, каб захаваць здольнасць ствараць свабодныя, аўтаномныя і незалежныя ад урада СМІ з уласнымі крыніцамі фінансавання і эканамічнай самадастатковасцю.

На маю думку, менавіта гэтая барацьба ляжыць у цэнтры асноўнага канфлікту, які разгортваецца ў расійскай медыясферы ў апошнія 30 гадоў. Дакладней, у апошнія 20 гадоў, таму што ўсё пачалося ў 2000 годзе, калі быў ліквідаваны «Медыя-Мост», найбуйнейшая на той час расійская медыякампанія.

Закон аб «замежных агентах» абвастрыў гэтую барацьбу і нанёс сур’ёзны ўдар як незалежным СМІ, так і асобным журналістам. Як гэты закон паўплываў на медыйнае асяроддзе і чаго нам чакаць у найбліжэйшай будучыні?

Гэты закон скіраваны на тое, каб пазбавіць расійскія СМІ правоў як кампаній, а расійскіх журналістаў — правоў грамадзян, гарантаваных іншымі законамі і канстытуцыяй. Закон распрацаваны такім чынам, што ён замяняе і адмяняе іншыя законы. Грамадзяне карыстаюцца такімі грамадзянскімі правамі, як права на недатыкальнасць прыватнага жыцця, канфідэнцыяльнасць перапіскі, недатыкальнасць свайго месца жыхарства, канфідэнцыяльнасць банкаўскіх укладаў і гэтак далей.

Закон аб «замежных агентах» адмяняе ўсе гэтыя правы. Гэта стварае сітуацыю, у якой асобы, якіх аднойчы назвалі «замежнымі агентамі», губляюць свае правы. Яны абавязаны пастаянна паведамляць аб кожным сваім руху; яны сутыкаюцца з абмежаваннямі на заняткі пэўнымі відамі дзейнасці і працу ў пэўных прафесіях. У шэрагу выпадкаў таксама існуюць абмежаванні на іх перамяшчэнне.

Гэты закон разбурае правы, якімі карыстаюцца СМІ як камерцыйныя прадпрыемствы, а таксама сістэму гарантый і грамадзянскіх правоў грамадзян, якой звычайна карыстаюцца ў Расіі. Ствараўся, па сутнасці, інструмент рэпрэсій. Гэта адзіная мэта.

За апошні год з краіны збеглі многія расійскія журналісты. Сёння з-за мяжы працуюць цэлыя рэдакцыі. Як вы думаеце, ці змогуць у доўгатэрміновай перспектыве выгнаныя СМІ працягваць прапаноўваць якасную і актуальную інфармацыю для аўдыторыі ў Расіі?

Мы ведаем, што расійскія СМІ ў эміграцыі дзейнічалі ў канцы 19 – пачатку 20 стагоддзяў. Сёння сітуацыя зусім іншая, і я не ведаю, ці змогуць СМІ выжыць у такіх умовах у доўгатэрміновай перспектыве. Праз некалькі месяцаў ці гадоў можа апынуцца, што гэтыя СМІ не змогуць працаваць, бо адрэзаныя ад сваіх чытачоў і свайго моўнага асяроддзя, яны будуць вымушаны закрыцца. Таксама можа апынуцца, што дзякуючы Інтэрнэту можна выжыць аддалена. Час пакажа.

Ужо шмат гадоў вы ведзяце штотыднёвае ток-шоу на «Эхо Москвы», у якім свабодна выказваеце сваё меркаванне. Як вы думаеце, ці застануцца ў Расіі такія «астраўкі» свабоды слова? Якой вы бачыце ўласную будучыню журналіста ў Расіі?

Я таксама гэтага не ведаю. Мы шмат гадоў працуем з поўным усведамленнем таго, што кожная мая перадача — якая выходзіць у пятніцу ў 21:00 — можа стаць апошняй. Я разумею, што іншага эфіру для мяне можа ніколі не быць.

Кожны раз, калі я развітваюся са сваімі слухачамі, я кажу ім: «Мы сустрэнемся зноў, спадзяюся, у наступную пятніцу ўвечары а 21:00». Я сапраўды на гэта спадзяюся. Аднойчы мне могуць сказаць, што маю праграму скасавалі, што радыёстанцыя мае новы «профіль», новыя інтарэсы і што мае паслугі больш не патрэбныя.

Я не ведаю, колькі пратрымаецца «Эхо Москвы» і іншыя падобныя выспы свабоды слова, як вы іх называеце — гэта, безумоўна, адзінкавыя прыклады СМІ, якія ўсё яшчэ працуюць у Расіі, як «Дождь» або «Новая газета», поруч з некалькімі іншымі.

Усё, аднак, змяняе Інтэрнэт. Сёння мы бачым значную колькасць нядаўна створаных, мабільных і энергічных інтэрнэт-СМІ, якія сканцэнтраваны на журналісцкіх расследаваннях. Пакуль яны могуць існаваць. Але дагэтуль такія выданні працавалі з журналістамі, якія базіруюцца ў Расіі. Усё большая колькасць журналістаў вымушана пакідаць Расію, што вяртае нас да папярэдняга пытання: я не ведаю, ці змогуць гэтыя журналісты і СМІ працягваць працаваць у такіх умовах у доўгатэрміновай перспектыве. Пабачым.

Што тычыцца прагнозаў на ўласную будучыню, то я думаю, што мне таксама трэба будзе стаць журналістам, чыя праца распаўсюджваецца выключна ў інтэрнэце. Я раблю свае стаўкі на YouTube. Я лічу, што тут ёсць магчымасці, што можна стварыць супольнасць слухачоў і гледачоў на YouTube вакол свайго асабістага канала YouTube. Ці змагу я гэта зрабіць, я не ведаю.

Лагатып радыёстанцыі «Эхо Москвы».

Як працаваць у такіх умовах, таксама з псіхалагічнага пункта гледжання, калі не ведаеш, што будзе заўтра? Для журналістаў, як і для СМІ, павінен быць, як для любога бізнесу, план развіцця?

Псіхалагічна гэта няпроста. Гэта патрабуе дадатковых намаганняў і дазваляе толькі кароткатэрміновае планаванне; мы не можам разлічваць на доўгатэрміновую перспектыву. На жаль, такія ўмовы працы расійскіх журналістаў. Яны не могуць змяніць гэтыя ўмовы. Гэта тыя абставіны, якія ім прапануе палітычнае асяроддзе, і ў іх трэба працаваць як мага лепш.

Акрамя журналістыкі, вы таксама вядомыя сваёй грамадзянскай актыўнасцю, у тым ліку сваёй роллю ў арганізацыі вулічных пратэстаў у 2011 і 2012 гадах супраць фальсіфікацыі выбараў. Сёлета таксама адбыліся парламенцкія выбары, але на вуліцу ніхто не выйшаў. Што здарылася?

Тое, што сёлета мы не сталі сведкамі ніякіх падзей, не стала нечаканасцю; гэта лагічны вынік паступовых змяненняў, якія адбываліся пасля 2011 і 2012 гадоў. Расійскія ўлады вельмі напалохаліся гэтых пратэстаў і з тых часоў прыклалі шмат намаганняў, каб выкараніць усю пратэсную актыўнасць. Гэта было зроблена на заканадаўчым узроўні.

З тых часоў з’явілася мноства законаў — закон аб «замежных агентах» толькі адзін з іх. Цяпер існуюць законы, якія сур’ёзна абмяжоўваюць дзейнасць розных тыпаў НДА (недзяржаўных арганізацый), законы, якія робяць ахвяраванні і краўдфандынг — неабходныя для розных грамадзянскіх праектаў — надзвычай цяжкімі. Некаторыя законы значна аслабілі лейцы на розных карных органах, і падглядаць за людзьмі, ціснуць і запалохваць іх стала значна лягчэй. Некаторыя законы сур’ёзна перашкаджаюць камунікацыі, дазваляючы пазасудовую блакіроўку сайтаў на падставе самавольных рашэнняў праваахоўных органаў.

Акрамя таго, у гэты перыяд у шырокім маштабе адбываўся ціск і запалохванне. Затрымана значная колькасць людзей; некаторыя з іх былі падвергнутыя адміністрацыйнаму арышту — некаторыя на 10, 20 або 50 сутак, іншыя на некалькі месяцаў ці некалькі гадоў. Шырока ўжываецца і сістэма хатняга арышту, і практыка ўвядзення абмежаванняў на некаторыя віды дзейнасці, напрыклад, калі рашэннем суда людзям забаронена карыстацца мабільнымі тэлефонамі, інтэрнэтам, размаўляць з людзьмі, пакідаць дом.

Нарэшце падчас акцый пратэсту людзей збіваюць. Такога не было ў 2011 і 2012 гадах, але сёння гэта звычайная практыка. У гэты перыяд была створана Нацгвардыя Расіі, якая валодае шырокімі паўнамоцтвамі, яе члены збівалі людзей на вуліцах. Такім чынам, людзі напалоханыя, яны дэмаралізаваныя, і многія былі даведзеныя да адчаю. Вось чаму пратэсты, па сутнасці, скончыліся ў Расіі, таму што ўрад прымае вельмі жорсткія меры, каб іх задушыць. І ім гэта ўдалося.