Дрэнна ад дэзінфармацыі пра вакцыны — агляд разгортвання вакцынацыі ў краінах-суседках ЕС і Расіі

У гэтым артыкуле разглядаецца развіццё інфармацыйнага асяроддзя вакол COVID-19 і разгортвання вакцынацыі ў краінах Усходняга партнёрства і Расіі на працягу лютага і ў першым тыдні сакавіка 2021 года.

Кожны буйны крызіс сістэмы аховы здароўя спараджае чуткі, тэорыі змовы і наўмысную дэзінфармацыю аб паходжанні віруса, няўдачнікаў і абсалютных пераможцаў наступнага крызісу камунікацыі. Па меры нармалізацыі сітуацыі ўрады, сродкі масавай інфармацыі і медыцынскія спецыялісты падключаюцца да грамадскага абмеркавання, і з’яўляюцца новыя наратывы. Нешта падобнае адбылося і з крызісам падчас эпідэміі COVID-19. Амаль год таму EUvsDisinfo паведамляла, як пракрамлёўскія крыніцы шырока распаўсюджваюць наратывы тэорыяў змовы і дэзінфармацыю, накіраваныя на аўдыторыю ў ЕС і суседніх краінах. Сёння, калі сам вірус COVID-19 саступае пальму першынства абмеркаванню вакцын супраць яго, мы правяраем наратывы і вызначаем маніпуляцыі. Барацьба з вірусам таксама ператварылася ў барацьбу за прасоўванне, у прыватнасці, вакцыны “Спадарожнік V”.

Пераважныя наратывы аб разгортванні вакцынацыі ў пракрамлёўскіх СМІ ставяцца да вакцыны “Спадарожнік V” як да вялікага грамадскага дабра, эфектыўнага і бяспечнага, якое карыстаецца вялікім попытам ва ўсім свеце. Расія малюецца як краіна, якая дапамагае іншым дзяржавам у значна большай ступені, чым іншыя краіны і суб’екты, сцвярджаецца, што яна з’яўляецца лідэрам «вакцыннай дыпламатыі» [1].

Спадарожнік V дома і за мяжой (а колькі дома?)

Расійскі ўрад малююць як орган, які апярэджвае іншыя краіны ў рэалізацыі агульнанацыянальнай праграмы вакцынацыі, нягледзячы на ​​тое, што ўлады не публікуюць сістэматычную статыстыку. Аднак статыстыка Ўніверсітэта Джона Хопкінса з пачатку сакавіка паказала, што вакцынацыю прайшло менш за 1% насельніцтва Расіі, тады як сярэдні паказчык па ЕС складаў 2,48%. Адсутнасць афіцыйнай інфармацыі з Расіі кажа сама за сябе: навошта хаваць даныя, калі Спадарожнік V настолькі паспяховы?

Адначасова з усхваленнем Спадарожніка V пракрамлёўскія СМІ прасоўваюць негатыўныя гісторыі, звязаныя з разгортваннем вакцынацыі ў ЕС, ствараючы скажонае і перакручанае ўяўленне таго, што ЕС няздольны справіцца з COVID-19, распавядаюць пра тое, што праграмы выкцынацыі праходзяць «з парушэннямі або прыпыненыя». Вылучаюцца рознагалоссі краін-членаў ЕС, пагрозы абмежаваць экспарт вакцын у краіны па-за межамі ЕС і крытыка на адрас прэзідэнта Еўрапейскай камісіі. Падкрэсліваюцца спрэчкі паміж ЕС і AstraZeneca, ЕС і Вялікабрытаніяй, а таксама пратэсты супраць лакдаўна ў гарадах па ўсім кантыненце.

Арыентацыя на Захад: Пракрамлёўскія СМІ ўзмацняюць плынь дэзінфармацыі аб COVID-19 і вакцынах

«Ва ўсім вінаваты ЕС!» (класіка)

Інстытуты ЕС абвінавачваюць у меркаваным супрацьдзеянні расійскай вакцыне ці нават у страху перад яе поспехам, а таксама ў нерашучасці ў прадастаўленні дазволу на продаж Спадарожніка V у ЕС. Пракрамлёўскія СМІ на розных платформах і мовах заяўляюць пра змяненне стаўлення ЕС да Спадарожніка V — ад скептыцызму да ўсхвалення. Навіны падкрэсліваюць адчуванне перамогі Спадарожніка V над «скептычна настроеным Захадам», у той жа час спрабуючы маніпуляваць аўдыторыяй, прымушаючы паверыць у тое, што ЕС быў слабы і пачаў дзейнічаць са спазненнем і толькі калі грамадскі ціск узмацніўся. Або ЕС прадстаўлены ў свеце дылемы: як набыць яго ў Расіі, пакуль дзейнічаюць санкцыі? Навіна аб тым, што Еўрапейскае агенцтва па лекавых сродках (EMA) пачынае тэставанне Спадарожніка V перад пачаткам вакцынацыі ў пачатку сакавіка, адгукнуліся пераможнымі артыкуламі ва ўсіх расійскіх і пракрамлёўскіх СМІ.

Узмацненне негатыўнага змесціва або адкрытай дэзінфармацыі аб заходніх вакцынах ад COVID-19, асабліва аб вакцыне Pfizer / BioNTech, па-ранейшаму актуальныя, а пракрамлёўскія СМІ падкрэсліваюць меркаваныя пабочныя эфекты і сцвярджаюць, што значная колькасць людзей памірае пасля вакцынацыі. Шмат месяцаў цыркулююць жахлівыя гісторыі пра ахвяр, нібыта выкліканых вакцынацыяй, прадстаўленыя ў справаздачах, каб праілюстраваць меркавана недасканалыя і небяспечныя вакцыны. Pfizer асуджаюць за пропуск ключавых этапаў выпрабаванняў (нават калі шырока вядома, што пры тэставанні Спадарожніка V рабілася менавіта тое ж самае), правядзенне смяротных выпрабаванняў і запуск вакцын, якія не прайшлі выпрабаванні і гатовых, Pfizer і Moderna за адсутнасць празрыстасці, у той час як перавагі расійскай вакцыны вынікаюць з дзяржаўнай уласнасці над кампаніяй / вакцынай. Згодна з нядаўнімі апытаннямі грамадства, ваганні ў дачыненні да вакцынацыі ў Расеі павялічыліся са стабільных 50% да больш чым 62% расіян, якія не гатовыя прышчапіцца ў пачатку сакавіка.

Няўпэўненасць у вакцыне ў Расіі. Крыніца: Левада-Цэнтр, 1 Сакавіка 2021 г.

Менш тэорыяў змовы, але шмат сумневаў

Тэорыі змовы, якія прапагандуюць недавер да вакцын, у значнай ступені зніклі ў расійскіх дзяржаўных і кантраляваных дзяржавай СМІ з моманту з’яўлення Спадарожніка V як жыццяздольнага кандыдата на вакцыну. Тым не менш некаторыя публічныя старонкі сацыяльнай сеткі «Вконтакте» па-ранейшаму распаўсюджваюць дэзінфармацыю пра змову заходніх вытворцаў вакцын у дачыненні COVID-19. Прыклады ўключаюць апавяданні, сфармуляваныя наступным чынам: «Біл Гейтс вынайшаў каронавірус» і «Вакцына, выкарыстоўваная для кантролю над насельніцтвам, гэта падстава для буйных фармацэўтычных кампаній зарабляць грошы, а вакцыны выклікаюць хваробы і бясплоддзе»; «Уплывовыя глабальныя гульцы стаяць за забаронай фэйкаў аб каронавірусе».

У краінах Усходняга партнёрства (УП) расійскія сродкі масавай інфармацыі, якія працуюць на мясцовых мовах, фінансуюцца і (або) падкантрольныя дзяржаве, прапануюць наратывы, вельмі падобныя на расійскія СМІ. Тэлеканал RT (раней «Russia Today») сумесна з інфармацыйным агенцтвам “Спутник” і яго версіямі на розных мовах актыўна працуюць, пра што сведчыць агляд нашай базы даных на EUvsDisinfo [2].

У большасці краін Усходняга партнёрства назіраецца значны скептыцызм / нерашучасць у дачыненні да вакцынацыі: згодна з рознымі дзяржаўнымі даследаваннямі, праведзенымі за апошнія некалькі месяцаў, ад 30% да >50% насельніцтва сумняваюцца. Людзі асцерагаюцца пабочных эфектаў вакцын і часта не маюць доступу да агульнадаступных парадаў спецыялістаў у галіне аховы здароўя, якім магчыма давяраць. Інфармацыйнае ўзаемадзеянне ўрадаў краін Усходняга партнёрства з нагоды разгортвання вакцынацыі застаецца разнастайным: адны краіны выглядаюць лепш за іншыя ў зносінах і ўзаемадзеянні з грамадскасцю, прадастаўляючы кансультацыі па пытаннях аховы здароўя і процідзейнічаючы тэорыям змовы. Агульнай праблемай для ўсіх з’яўляецца адносны недавер грамадства да дзяржаўных устаноў, што можа прыводзіць да сумневаў у эфектыўнасці вакцын. Невялікія па ахопу або запозненыя кампаніі па інфармаванні грамадскасці пакідаюць месца для скептыцызму да вакцын і чутак пра іх. Папярэдняе выкрыццё і развянчанне ілжывых і шкодных чутак застаецца важным.

Няўпэўненасць у вакцыне ў Расіі. Крыніца: Левада-Цэнтр, 1 Сакавіка 2021 г.

Па краінах Усходняга партнёрства

У Арменіі было вырашана набыць AstraZeneca праз сістэму COVAX, а таксама купіць Спадарожнік V. Расія перадала вакцыны “Спадарожнік” першым 1020 людзям. У інфармацыйным асяроддзі і грамадскім дыскурсе Арменіі па-ранейшаму дамінуюць наступствы нагорна-карабахскага канфлікту і ўнутрыпалітычная сітуацыя, вакцынацыя ад COVID-19 мае меней важную ролю. Дэзінфармацыя аб вакцынах рэдка сустракаецца ў сродках масавай інфармацыі. У апошнія месяцы назіраліся выпадкі дэзінфармацыі пра вакцыны, якія адлюстроўвалі расійскі наратыў праз некалькі крыніц, такіх як livenews.am і армянская версія расійскага дзяржаўнага інфармацыйнага агенцтва “Спутник”. Апавяданні пра дэзінфармацыю вар’іруюцца ад ступені распаўсюджвання страху перад вакцынамі, напрыклад: «Людзі могуць рызыкаваць сваім жыццём, робячы прышчэпкі, але не атрымліваюць гарантаванай абароны і могуць быць заразнымі»; «Першая стадыя штучна створанага новага каронавіруса (SARS-COV 2) — забойства насельніцтва».

У Азербайджане ўлады жорстка кантралююць СМІ. Дэзінфармацыя аб вакцынах менш прыкметная, але нерашучасць у дачыненні да вакцынацыі застаецца праблемай, паколькі амаль 50% рэспандэнтаў у нядаўніх апытаннях не падтрымліваюць вакцынацыю або вагаюцца (apa.tv; на канале Red Microphone і Радыё Свабода). Людзі не рашаюцца прайсці вакцынацыю ў асноўным з-за недахопу інфармацыі або асцярогі пабочных эфектаў. Азербайджанская версія “Спутника” (Sputnik.az) адлюстроўвае афіцыйныя расійскія наратывы, як апісана вышэй, у тым ліку дэзінфармацыю і меркаваныя рызыкі, звязаныя з вакцынамі заходняй вытворчасці. Гэта паглыбляе праблемы для інфармацыйных намаганняў урада — калі яны пачнуцца. Шкодныя наратывы пра заходнія вакцыны атрымалі далейшае распаўсюджванне пасля таго, як COVAX праінфармаваў улады Азербайджана аб затрымках з пастаўкамі вакцын, а прэзідэнт Ільхам Аліеў абвінаваціў развітыя краіны ў няроўным і несправядлівым размеркаванні вакцын — гэтыя абвінавачванні шырока асвятляліся ў азербайджанскіх СМІ.

У Беларусі ўлады перамяншаюць рызыкі COVID-19, і хутчэй за ўсё, заніжаюць паказчыкі захварэўшых і загінуўшых. Улады не публікавалі агульныя даныя аб смяротнасці з чэрвеня 2020 года (што выклікае пытанне, чаму). Рэальная колькасць загінуўшых ад COVID-19, па ацэнках незалежных экспертаў і назіральнікаў, можа ў 10-15 разоў перавышаць афіцыйныя лічбы. 9 сакавіка 2021 года Кастрычніцкі эканамічны форум змог разлічыць на падставе афіцыйнай статыстыкі па сярэдняму прыбытку на душу насельніцтва і спажывання, што ў 2020 годзе сярэднегадавое насельніцтва Беларусі зменшылася на 47 800 чалавек, у параўнанні з скарачэннем на 14 700 у 2018 годзе і 17 800 у 2019 годзе. У залежнасці ад невялікага ўкладу эміграцыі і іншых фактараў гэта азначае каля 30 000 «празмерных» смерцяў у 2020 годзе.

Вакцынацыя ў значных маштабах яшчэ не запушчана ў краіне з насельніцтвам 9,4 мільёна чалавек. Няма агульнадаступных апытанняў або даных апытанняў пра агульную гатоўнасць да вакцынацыі. На дадзены момант, як паведамляецца, былі выкарыстаны толькі два дзесяткі тысяч доз расійскага Спадарожніка і невядомая колькасць кітайскай Vero Cell. Неафіцыйныя даныя сведчаць аб тым, што давер да наяўных вакцын нізкі нават сярод медыкаў, і што беларусы скептычна ставяцца да заяваў уладаў аб іх планах масавай вакцынацыі.

У Грузіі памылковая і недакладная інфармацыя аб вакцынах мае значны ўплыў і найбольш прыкметна распаўсюджваецца праз сацыяльныя сеткі, асабліва ў Facebook, дзе групы антыпрышчэпшчыкаў ствараюць вялікую колькасць дэзінфармацыйных паведамленняў. Некалькі ўльтраправых і звязаных з Крамлём СМІ таксама рэгулярна распаўсюджваюць дэзінфармацыю пра вакцыны і тэорыі змовы. Расійскае дзяржаўнае інфармацыйнае агенцтва Спутник працягвае выкарыстоўваць свае каналы ў Грузіі для адлюстравання пракрамлёўскіх пасылаў [2]. Іншыя пракрамлёўскія СМІ, асабліва NewsFront Georgia, Geworld.ge, Saqinform.ge і Tvalsazrisi.ge, Alt-Info.com уносяць уклад у ілжывыя сцвярджэнні пра вакцыны, распрацаваныя на Захадзе, у прыватнасці, накіраваныя на вакцыну Pfizer / BioNTech (а ў апошні час – AstraZeneca). Ва ўрадавых паведамленнях асноўная ўвага надавалася прэс-канферэнцыям міністра аховы здароўя, і не так шмат увагі дасталося ілжывым заявам або дэзінфармацыі пра COVID-19, хоць нядаўна пачалася кампанія па інфармаванні грамадскасці аб разгортванні вакцынацыі. Інфармацыйнае відэа аб праблемах новай стратэгіі вакцынацыі папярэджвае людзей аб дэзінфармацыі ў дачыненні да вакцын і асуджае паведамленні з дэзінфармацыяй, якія з’яўляюцца найчасцей.

У Малдове дэзінфармацыя і тэорыі змовы аб вакцынах прасоўваюцца маргінальнымі вэб-сайтамі, часта з ярка выражанымі пазіцыямі супраць прышчэпак або рэлігійным зместам. Пракрамлёўскія СМІ, у тым ліку Sputnik.md на румынскай мове, Mejdurecie.md ухваляюць расійскую вакцыну, пры гэтым крытыкуюць заходнія вакцыны і іх вытворцаў. У цэнтры ўвагі пракрамлёўскіх СМІ знаходзіцца няўмелае кіраўніцтва ЕС праграмай вакцынацыі, якое кантрастуе з поспехам Расіі. ЕС прадстаўлены як няздатны кіраваць вакцынацыяй, у выніку чаго паступова прызнае дасягненні Расіі і яе вакцыну. У загалоўках сустракаюцца наступныя фразы: «COVID-19 створаны ў лабараторыях»; «Старыя людзі мруць як мухі: сотні смерцяў ад вакцын у ЕС і ЗША». Спутник: «Вакцына AstraZeneca, якая таксама выкарыстоўваецца ў Румыніі, мае эфектыўнасць усяго 10%». Іншыя гісторыі: «Ізраіль усталёўвае нацысцка-медыцынскі рэжым»; «28-гадовая медсястра з Вісконсіна памерла ад анеўрызмы мозгу праз пяць дзён пасля другой дозы Pfizer» (Flux.md).

Украіна застаецца галоўным аб’ектам жорсткай крытыкі з боку як расійскіх дзяржаўных, так і мясцовых пракрамлёўскіх СМІ за адмову дазволяць выкарыстанне Спадарожніка V. Згодна з пракрамлёўскім наратывам, які прасоўваецца на НТВ: «Па загадзе амбасады ЗША, якая забараняе Украіне выкарыстоўваць расійскую вакцыну», тым самым падвяргаючы небяспецы жыццё украінцаў; або RT: «Украіна адхіляе расійскую вакцыну па палітычных прычынах». Кампаніі дэзінфармацыі праводзяцца з мэтай высмеяць і ачарніць украінскае кіраўніцтва, і для крытыкі прэзідэнта Зяленскага выкарыстоўваецца крытыка разгортвання праграмы вакцынацыі. Расійскія і пракрамлёўскія СМІ выкарыстоўваюць каналы Facebook і Telegram для ўзмацнення наратываў.

Крыніца: Адміністрацыя Прэзідэнта Украіны

Таксама праводзіцца актыўная грамадская інфармацыйная кампанія пра карысць вакцынацыі, накіраваная на барацьбу з дэзінфармацыяй. Урад заахвочвае агульнанацыянальную вакцынацыю пры грамадскай падтрымцы вышэйшага кіраўніцтва краіны. Аднак асцярожнае стаўленне грамадства да вакцынацыі вынікае з агульнай незадаволенасці ў барацьбе з крызісам COVID-19 і агульным расчараванні ва ўладах, паведамляе УНІАН.

Пасляслоўе: Пасля таго, як гэты артыкул быў падрыхтаваны да публікацыі, з’явіліся і хутка распаўсюдзіліся справаздачы і пытанні адносна пабочных эфектаў вакцыны AstraZeneca. Дыскусіі паміж медыцынскімі работнікамі і палітычнымі лідэрамі ў краінах-членах ЕС, а таксама інфармацыя Еўрапейскага агенцтва па лекавых сродках (EMA) ад 18 сакавіка таксама асвятляліся падкантрольнымі і (або) фінансаванымі Расіяй СМІ, якія выкарыстоўвалі магчымасць узмацніць існуючыя падманныя наратывы: падкрэсліць небяспеку AstraZeneca, меркаваную няўдачу барацьбы ЕС з COVID-19, поспех Спадарожніка V. Усё гэта, у сваю чаргу, уплывае на грамадскія дэбаты адносна вакцынацыі (прыклады з нядаўніх праграм на галоўным расійскім дзяржаўным тэлеканале тут або тут).

Нарэшце, паколькі «гонка вакцыннай дыпламатыі» працягваецца, характэрна, што вакцынацыя прэзідэнта Пуціна, аб якой паведамлялася на гэтым тыдні, не была публічнай. Звычайна Пуцін не саромеецца рэкламаваць сябе верхавой яздой, дайвінгам, палётамі, рыбалкай і г.д. Калі прэзідэнту Украіны Зяленскаму тры тыдні таму зрабілі прышчэпку перад камерамі ў ваенным шпіталі пад Луганскам, пракрамлёўскія СМІ адразу кінулі цень сумневу: – Хіба гэта не былі проста вітаміны? А цяпер, у той час як расейскія ўлады пачалі рашучую кампанію па інфармаванні грамадскасці праз усе магчымыя платформы з прыцягненнем вядомых асобаў, каб заахвоціць вакцынацыю на фоне сур’ёзнай нерашучасці ў дачыненні да вакцынацыі ўнутры краіны. Хто мог бы быць лепшым прыкладам, чым кіраўнік дзяржавы?

[1] Для параўнання: 7 сакавіка 46 краін адобрылі Спадарожнік V у той ці іншай форме. AstraZeneca была адобрана ў 49 краінах, а Pfizer / BioNTech — у 43 краінах.

[2] Прыклады з розных краін УП:

Арменія: Расія дабілася поспеху, а Еўропа не змагла справіцца з пандэміяй (Спутник Арменія).

Малдова: «Эфектыўнасць вакцыны AstraZeneca складае ўсяго 10%» (Спутник Малдова).

Грузія: «Pfizer выпрабаваў антыбіётык на непаўналетніх у Нігерыі, у выніку чаго загінула каля 200 чалавек)» і «Pfizer практычна не мае досведу распрацоўкі вакцын, але звязана з некаторымі буйнымі скандаламі»; абодва артыкулы з крыніцы (Спутник Абхазія);

Азербайджан: «З-за недахопу вакцын у Еўропе краіны апынуліся на мяжы вакцыннай вайны» (Спутник Азербайджан).